ترکیبات سرطانزا و جهش زا در مواد غذایی

ترکیبات سرطانزا و جهش زا در مواد غذایی ( دکتر امیر حسین الهامی راد)

مقدمه

در ایالات متحده آمریکا هر سال نزدیک به ۰۰۰/۵۰۰ نفر در اثر سرطان می‌میرند. در آمریکا سرطان دومین عامل مرگ است و بطور متوسط از هر چهار خانواده، سه خانواده تحت تاثیر سرطان قرار دارند. در حالیکه میزان بیماریهای قلبی و فشار خون رو به کاهش است، اما متاسفانه میزان انواع مشخصی از سرطان در حال افزایش است. در ایران سرطان پس از بیماریهای قلبی-عروقی- و تصادفات به عنوان سومین عامل مرگ مطرح می باشد.

بسیاری از مردم فکر می‌کنند که ابتلا به سرطان از روی بدشانسی و یا به علت عوامل محیطی می‌باشد، در حالیکه محققین بر این عقیده‌اند که فاکتورهای سبک زندگی نظیر سیگار، رژیم غذایی، استرس و عوامل مهم‌تری به شمار می‌آیند. تخمین زده می‌شود که عوامل ناشی از سبک زندگی ۹۰-۸۰ درصد عوامل مرتبط با سرطان را تشکیل می‌دهند که در این میان تغذیه و رژیم غذایی ۳۵-۳۰ درصد و سیگار ۳۰ درصد عوامل را شامل می‌شود. یک عامل مهم دیگر در بروز سرطان مساله وراثت است. بسیاری از مردم علیرغم اینکه سالها در معرض دود سیگار، رژیم غذایی نامناسب ، الکل و نور خورشید بوده‌اند، اما سرطان نمی‌گیرند در حالیکه برخی دیگر مبتلا به سرطان می‌شوند. پاسخ این تناقض را باید در مساله وراثت جستجو کرد.

موتاژنها و کارسینوژنهای غذایی

از دیدگاه مکانیسم ،ترکیبات سرطانزای موجود در رژیم غذایی انسان به دو گروه تقسیم می‌شوند. گروه اول ترکیبات ژنوتوکسیک هستند. عوامل ژنوتوکسیک، ترکیبات شیمیایی فعال و یا متابولیتهایی می‌باشند که به ماکرومولکولهای سلولی نظیر DNA حمله کرده وسبب القاء جهش در ژنهایی می‌شوند که با سرطان مرتبط هستند، گروه دوم ترکیبات غیر ژنوتوکسیک بوده و پیشبرنده نامیده می‌شوند. این ترکیبات با DNA واکنش نمی‌دهند بلکه غالبا با گیرنده‌های سلولی ترکیب شده و رشد سلولهای تغییر شکل یافته را ( که مرحله آغازین سرطانزایی را پشت سرگذاشته‌اند) افزایش می‌دهند و در نتیجه سبب پیشرفت و گسترش تومور می‌شوند. این ترکیبات اغلب میزان تقسیم سلولی را افزایش می‌دهند و فقط در غلظتهای بالا ممکن است مستقیما سرطانزا باشند.

ترکیبات ژنوتوکسیک سبب آسیب دیدن DNA می‌شوند. بطوریکه ترکیباتی که از لحاظ شیمیایی فعال‌تر یا الکتروفیل‌تر هستند به DNA اتصال می‌یابند. این اتصال می‌تواند عامل ایجاد خطاهایی در هنگام نسخه برداری DNA شود. اغلب این تغییرات در ساختمان DNA توسط مکانیسم‌های بازسازی و ترمیم نظیر Excision رفع می‌گردند. اما اگر DNA تغییر یافته، ترمیم نشود، منجر به بروز جهشهای نقطه‌ای، نوترکیبی، بازآرایی ، حذف ، دخول، تقویت ژنی و انحرافات کروموزومی خواهد شد وبدین ترتیب ساختمان پروتوانکوژنها تغییر کرده و تبدیل به انکوژنها می‌شوند. انکوژنها از طریق تولید پروتئینهای علامت دهنده که سبب افزایش رشد سلولی می‌شوند و یا از طریق تولید فرآورده‌های پروتئینی غیر طبیعی موسوم به انکوپروتئینها در ایجاد سرطان نقش دارند. علاوه بر فعال شدن انکوژنها،جهش در ساختمان ژنهای سرکوبگر تومور نیز از دیگر عوامل بروز سرطان می‌باشد. در یک تقسیم بندی دیگر ترکیبات موتاژن و سرطانزای موجود در مواد غذایی را به دو گروه Microcomponents و Macrocomponents تقسیم بندی می‌کنند. از این لحاظ می‌توان گفت که اغلب پیشبرنده‌های رشد توموری جز Marocomponents هستند، هر چند که ماده ۱۲-اورتو- تترادکانوئیل فوربول- ۱۳-استات(TPA) جزو گروه  Microcomponents می‌باشد. اغلب ترکیبات ژنوتوکسیک مربوط به گروه Microcomponents می‌باشند.

عوامل ژنوتوکسیک

-آمین‌های هتروسیکل (HCAs)

-هیدروکربنهای آروماتیک چند حلقه‌ای (PAHs)

-موتاژنهای تشکیل شده از کربوهیدارتهامانند آکریل آمید،

Pyrazine و چهار مشتق متیله آن ،کارامل تجارتی ،Methylglyoxal. Glyoxal، Diacetyl

-مایکوتوکسین‌ها

-هیدرازین‌های قارچی

-پیرولیزیدین آلکالوئیدهای گیاهی

-نیتریت و نیترات و ترکیبات قابل تبدیل به نیتروزآمین‌ها

-سیکازین

-نورس کوئی ترپن گلیکوزیدها

-ساخارین و سیکلامات

-گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) رادیکالهای آزادو فراورده‌های حاصل از اکسیداسیون چربیها و پروتئینها

 

عوامل سرطانزایی ماکرو

۱-کل انرژی مصرفی

۲- مصرف چربی

۳- مصرف کلرید سدیم

نتیجه گیری

بدون شک استفاده از تغذیه مناسب، اجتناب از عوامل مضر نظیر تنباکو، برخی فلزات سنگین معین ، آفت‌کش‌ها، تابش‌های یونیزه و اشعه UV ، سد دفاعی محکمی را در برابر بسیاری از سرطانهای متداول فراهم می‌کند. با توجه به نقش و اهمیت تغذیه در امکان حفاظت در برابر سرطان آگاهی نسبت به رژیم غذایی روزانه ونیز تاثیر فرایندهای مختلف در آماده سازی موادغذایی و نیز شناخت ریسک فاکتورهای محیطی و عوامل سرطانزای مرتبط با سبک زندگی می تواند نقش ویژه ای در پیشگیری از ابتلا به سرطان داشته باشد.اهمیت این موضوع زمانی بارزتر است که سهم ۳۵ درصدی تغذبه در بروز سرطان خودنمایی می کند.